Deze maand werd er in de Tweede Kamer gestemd over een motie van Sandra Beckerman (SP) en Christine Teunissen (Partij voor de Dieren), waarin aan de regering werd gevraagd alle bilaterale investeringsverdragen met ISDS-bepalingen zo spoedig mogelijk op te zeggen. Die motie werd ingediend, omdat Shell en ExxonMobil meerdere arbitragezaken zijn gestart tegen de Nederlandse Staat om miljarden aan compensatie te eisen naar aanleiding van de sluiting van het Groningenveld. Hoewel deze multinationals tientallen miljarden hebben verdiend aan het Groningse gas, willen ze nog eens cashen van de Nederlandse overheid, die hen toekomstige winsten ontneemt door de gasvelden te sluiten[1]. De motie werd helaas verworpen. Maar dit artikel hoopt duidelijk te maken dat er meer redenen zijn om verdragen met ISDS-clausules te beëindigen.
Wat is ISDS ook weer?
ISDS (Investor-to-State Dispute Settlement) is een mechanisme dat het een bedrijf mogelijk maakt een financiële claim in te dienen tegen een regering, als die regering maatregelen neemt die volgens het bedrijf niet geoorloofd zijn volgens een verdrag tussen de wederzijdse landen. Vaak is dat een bilateraal investeringsverdrag (Bilateral Investment Treaty, BIT) tussen beide landen, maar ook het Energy Charter Treaty (ECT), een verdrag dat door veel landen is (was) ondertekend, bevat ISDS-bepalingen. Regeringen beloven in zo’n verdrag bijvoorbeeld ‘fair and equitable treatment’ (eerlijke en billijke behandeling) van bedrijven uit het partnerland. Als een bedrijf vindt dat een regering zich niet aan de bepalingen van het verdrag houdt, kan het een claim indienen die door een privaat tribunaal achter gesloten deuren wordt behandeld. De claims kunnen tot in de miljarden euro’s lopen.
De eerste verdragen met ISDS dateren uit de jaren ’60, maar vanaf 1990 groeide het aantal snel. Toen werden ook de eerste claims geregistreerd, maar UNCTAD telde per eind 2024 al ruim 1400 claims[2].
Wat zijn de problemen?
Een probleem van ISDS is dat alleen bedrijven een klacht kunnen indienen (staten niet), en dat de gronden waarop besloten wordt vaag zijn. Want wanneer behandelt een regering een bedrijf niet ‘eerlijk en billijk’, of neemt het een maatregel die inbreuk maakt op de ‘gerechtvaardigde winstverwachtingen’ van een bedrijf? Als een vergunning voor winning van fossiele brandstoffen uiteindelijk niet verleend wordt? Steeds vaker claimen bedrijven enorme bedragen als een regering bijvoorbeeld, in lijn met het akkoord van Parijs, een vergunning voor olie- of gaswinning niet verleent. Drie private rechters beslissen vervolgens, in een besloten rechtszaak die het land sowieso al miljoenen kost, of de claim van het bedrijf gehonoreerd wordt. Zo besloot een tribunaal in 2019 dat Ecuador een het Franse bedrijf Perenco $ 450 miljoen moest betalen, omdat het in 2008 een belasting had ingevoerd op de grote winsten die oliemaatschappijen maakten[3].
In de loop van de afgelopen decennia is ISDS steeds verder geperverteerd geraakt. Wat voorbeelden:
– De bedragen die worden geclaimd worden hoger en hoger, zoals uit bijgaande grafiek blijkt[4]:
– Er zijn firma’s die multinationals adviseren in welke landen ze het beste een vestiging kunnen hebben om optimaal van ISDS gebruik te kunnen maken; het land (bijvoorbeeld Nederland) moet veel BITs hebben met ISDS erin, de vestiging kan een brievenbusfirma zijn.
– Er zijn firma’s die alle juridische kosten van een claim voor een bedrijf betalen in ruil voor een deel van de opbrengst bij toekenning van de claim; soms kopen ze zelfs de claim van het bedrijf, om bij toekenning het hele bedrag te kunnen incasseren[5].
– Het terugdringen van de winning van fossiele brandstoffen, en daarmee het uitzicht op een stabiel klimaat, wordt steeds meer bemoeilijkt, doordat fossiele bedrijven ISDS in stelling brengen als regeringen beperkingen willen opeggen aan die winning[6].
– Alleen al het dreigen met ISDS doet een regering er vaak van afzien om voorgenomen maatregelen op milieu- of sociaal gebied door te zetten, de zgn. ‘regulatory chill’[7].
– En recent ontdekte het Duitse Powershift dat Russische oligarchen ISDS-claims indienen vanwege de schade die ze lijden omdat hen sancties zijn opgelegd door de oorlog in Oekraïne[8].
Tot voor enkele jaren gingen claims vooral vanuit bedrijven in het mondiale Noorden naar landen in het mondiale Zuiden. Nederland speelt daarin een belangrijke rol door het grote aantal BITs dat het heeft met andere landen; alleen vanuit de VS zijn meer claims gestart dan vanuit Nederland[9]. Maar ‘wij’ zijn ook niet meer immuun. Nederland kreeg claims van RWE en Uniper vanwege de voorgenomen sluiting van kolencentrales, en ook een ISDS-claim van ExxonMobil vanwege de sluiting van de Groningse gasvelden, beide op grond van het Energy Charter Treaty (ECT). Vanwege dit soort claims zijn de EU en 11 EU-landen, waaronder Nederland, Duitsland en Frankrijk, uit het ECT gestapt. En ook een aantal landen uit het mondiale Zuiden hebben hun verdragen waarin ISDS voorkomt eenzijdig beëindigd (o.a. Ecuador, Indonesië, India, Zuid-Afrika). Probleem daarbij is dat de verdragen vaak een zgn. sunset clause bevatten, waardoor bedrijven nog zo’n 15 jaar een claim kunnen indienen.
Wat kunnen we doen?
Nederland is door het grote aantal bilaterale investeringsverdragen dat het heeft gesloten de bron van een groot aantal ISDS-claims. De beste oplossing is daarom om die verdragen, in overleg met de verdragspartner, te beëindigen. Dat is ook de conclusie uit de brochure die SOMO een paar jaar geleden over de Nederlandse BITs schreef[10]. Gaat er daarmee veel verloren? Nee, want het zijn heel korte verdragen, die niet veel meer zeggen dan dat bedrijven ‘eerlijk en billijk’ behandeld moeten worden, en dat ze anders een ISDS-claim kunnen indienen (zie bijv. het verdrag met Mozambique). Het Canadese IISD heeft een brochure gepubliceerd waarin wordt beschreven hoe je het beste zo’n verdrag met wederzijdse instemming kunt beëindigen, waarbij je er ook voor probeert te zorgen dat niet nog vele jaren claims kunnen worden ingediend[11].
De BITs zijn relatief oude verdragen, want nieuwe handelsverdragen worden alleen nog door de EU gesloten. Van die nieuwe verdragen zou ISDS geen deel moeten uitmaken, ook niet in de vernieuwde vorm die de EU voorstaat. Die brengt wel procedureel wat verbeteringen aan, maar pakt de negatieve gevolgen van het hele systeem niet echt aan. En ook los van ISDS zou arbitrage geen deel moeten uitmaken van overeenkomsten met (grote) bedrijven. Shell en ExxonMobil voeren nu dergelijke arbitragezaken tegen de Nederlandse staat wegens de sluiting van de gasvelden in Groningen, maar ze kunnen ook, net als ieder ander, naar de gewone rechter als ze problemen hebben.
Waarom helpt het?
Hoewel Nederland nog ruim 60 BITs heeft die in werking zijn, is dat maar een klein deel van het totaal, dus met het beëindigen ervan is ISDS niet uit de wereld. Maar het geeft een belangrijk signaal af wanneer een land, nu eens niet uit het mondiale Zuiden, zich gaat inspannen om een einde te maken aan verdragen met ISDS. Het helpt het systeem te delegitimeren, en kan andere landen ertoe aanzetten het voorbeeld te volgen, misschien met druk vanuit het Zuiden. En verzet tegen het opnemen van arbitrage in nieuwe EU-handelsverdragen helpt om toekomstige claims te voorkomen. Het is van groot belang een einde te maken aan ISDS, en private, puur financiële belangen ondergeschikt te maken aan publieke belangen. Regeringen wereldwijd moeten meer speelruimte krijgen om de maatregelen te nemen die hard nodig zijn op sociaal gebied en voor de bescherming van onze leefwereld.
Gerrit Stegehuis
[1] Zie ook SOMO, 2025, Aftershock in Groningen [link]
[2]Zie de UNCTAD Investment Dispute Settlement Navigator [link]
[3]https://insideclimatenews.org/news/14012024/wealthy-corporations-extract-millions-from-developing-countries-isds/
[4]UNCTAD, IIA Issues Note, September 2024 [link]
[5]TNI, 2025, The financialisation of international investment law [link]
[6]Zie bijv Kyla Tienhara et al., 2022, Investor-state disputes threaten the global green energy transition, Science 376: 701-703, [link]
[7]Kyla Tienhaara, 2018, Regulatory Chill in a Warming World: The Threat to Climate Policy Posed by Investor-State Dispute Settlement, Transnational investment Law 7: 229-250 [link]
[8]Powershift, 2025, Frozen Assets, Hot Claims [link]
[9]UNCTAD, IIA Issues Note, November 2024 [link]
[10]SOMO, 2023, Dutch Bilateral Investment Treaties: 60 years of protecting multinationals [link]
[11]IISD, 2020, Terminating a Bilateral Investment Treaty [link]