Het artikel op de website van het CBS over de Monitor Brede Welvaart (MBW) van 2026 heeft als titel: ‘Nederlanders rijk en tevreden maar minder met elkaar verbonden’. De MBW kwam voort uit het idee dat alleen groei van het Bruto Binnenlands Product niet zaligmakend is, en dat ook andere indicatoren nodig zijn om welvaart en welzijn te meten. En eigenlijk is dat precies wat deze monitor laat zien: je mag dan wel rijk zijn (al valt over de verdeling veel te zeggen), de andere indicatoren geven aan dat het daarmee nog niet goed met je hoeft te gaan. Helaas blijft politiek Den Haag dit inzicht negeren.
Zoals gebruikelijk bevat de monitor indicatoren voor de categorieën ‘Hier en nu’ (hoe gaat het nu met ons in Nederland), voor ‘Later’ (wat betekent ons handelen voor komende generaties) en voor ‘Elders’ (wat betekent ons handelen voor mensen in andere, vooral arme landen). Daarnaast wordt geprobeerd in kaart te brengen in hoeverre Nederland op weg is om te Sustainable Development Goals (SDG’s) te halen.
Hier en nu
In vergelijking met andere EU-landen zijn de materiële welvaart en de tevredenheid met het leven in Nederland hoog. De armoede neemt af, maar schulden nemen toe, en het aantal mensen dat zich zorgen maakt over de financiële toekomst groeit. Vooral jongeren, mensen met relatief weinig opleiding en mensen die buiten Europa geboren zijn hebben op meer gebieden een lagere brede welvaart dan gemiddeld.
Hoewel vaak de verzuchting klinkt dat mensen meer uren betaald zouden moeten werken is de arbeidsparticipatie nergens in Europa zo hoog als in Nederland, en het aantal gewerkte uren per persoon neemt ook steeds toe. Het is niet vreemd dat dat tot toenemende psychische vermoeidheid leidt en tot een daling van vrijwilligerswerk en informele hulp, en ook niet dat het SCP onlangs meldde dat het aantal ernstig belaste mantelzorgers toeneemt. De monitor ziet ook het vertrouwen van mensen in instituties en in andere mensen duidelijk dalen.
De samenleving en het samen leven komen kennelijk steeds meer onder druk te staan door de continue jacht op economische groei en materiële welvaart. Dat natuur, mensen ‘later’ en mensen ‘elders’ daaronder te lijden hebben was al langer duidelijk uit de monitor, maar nu blijken ook mensen ‘hier en nu’ er steeds meer de nadelige gevolgen van te ondervinden.
Later
Bij de indicatoren voor ‘Later’ is er maar één die een stijging in het meest recente jaar laat zien, en dat is het behaalde onderwijsniveau (het groen linksonder). Met het sociale kapitaal dat we toekomstige generaties nalaten (linksboven) gaat het niet zo goed zoals hierboven beschreven, met een dalend vertrouwen en ook veel mensen die discriminatie ervaren. Bij het natuurlijk kapitaal (rechtsonder) ziet het er vrij onschuldig uit: het hele vlak is grijs (onveranderd), alleen de groen-blauwe ruimte per persoon nam af, en dat is logisch bij een toename van de bevolking. Maar schijn bedriegt hier. Het stikstofoverschot is verreweg het hoogst in Europa, meer dan het dubbele van Italië, nummer twee op die lijst. En zoals het CBS zelf schrijft: “In de laatste jaren lijkt de verduurzaming van de economie te stagneren. De investeringen als aandeel van het BBP in hernieuwbare energie en energie-efficiëntie zijn sinds het begin van de meting in 2018 niet zo laag geweest. De groei van het economisch belang van de milieusector is gestopt. In 2025 is er voor het eerst in lange tijd een toename van broeikasgasemissies.” De wettelijk vastgestelde daling van de emissies met 55% in 2030 t.o.v. 1990 raakt zo behoorlijk uit beeld.
Het gaat ook niet goed met de biodiversiteit: de vogelstand in de stad en op het boerenland neemt af, en ook de landfauna vertoont een dalende trend. Kortom, de hulpbronnen die komende generaties nodig hebben ‘om een zelfde niveau van brede welvaart te kunnen bereiken als de huidige generatie’ staan behoorlijk onder druk.
Elders
Op de indicatoren voor ‘Elders’ hebben wij vanaf het begin kritiek geleverd, en er is helaas nog geen reden iets van die kritiek terug te nemen. Wel indicatoren voor ontwikkelingshulp en overdrachten door mensen vanuit Nederland naar het buitenland, maar niet voor de veel grotere bedragen die naar Nederland toe komen, in de vorm van rente, aflossingen en weggesluisde winsten, en ook niet voor de rol van Nederland bij belastingontwijking. In de Spillover Index, die weergeeft in hoeverre een land andere landen tegenwerkt bij het behalen van de SDG’s, staat Nederland op plaats 164 van de 167 waarvoor een score berekend kon worden; slechts drie landen hebben dus een nog negatievere invloed. Ook Building Change vraagt al lang aandacht voor de negatieve invloed van Nederland op andere landen, en het publiceerde dit jaar weer factsheets met voorbeelden daarvan voor een aantal ministeries.
Gelukkig erkent het CBS nu de problemen met ‘Elders’, als het schrijft: ‘Het beeld van de brede welvaart ‘elders’ is waarschijnlijk te positief.’ Het vindt de indicatoren van de Spillover Index niet goed genoeg om ze zelf te gebruiken. Maar in een workshop vorig jaar met o.a. het CBS en de auteurs van de Spillover Index startte wel een proces om tot betere indicatoren te komen. En in de nieuwste Nationale SDG Rapportage meldt ook het ministerie van Buitenlandse Zaken dat met het CBS wordt gekeken naar mogelijkheden om meer en betere indicatoren op te nemen voor de dimensie elders. Als voorzet zullen wij graag het verslag opsturen van de expert meeting die wij in 2018 voor het CBS organiseerden over ‘Elders’.
Een serieuze analyse van de gevolgen van ons streven naar Brede Welvaart blijkt ook in de regio’s vaak een onderschoven kindje, zoals Jan Juffermans vorig jaar beschreef n.a.v. de discussies in Noord-Brabant. Daar is het gesprek over ‘Elders’ inmiddels wel opgestart, hopelijk maakt het CBS er nu ook echt werk van.
Conclusie
Het beeld dat de monitor schetst is een beeld van economische groei en stijgende materiële welvaart, maar dat gaat gepaard met druk op de samenleving, op de natuur, op mensen later en op mensen elders. Waar doen we het nog voor zou je denken? Waarschijnlijk voor de aandeelhouders, want de arbeidsinkomensquote is nog verder gedaald naar 69,9% (SDG 8.1), wat betekent dat er steeds meer geld naar winsten gaat, en minder naar lonen. Het lijkt tijd om de bakens te verzetten, afscheid te nemen van het streven naar steeds meer (betaalde) activiteiten en naar economische groei, en beter na te denken over de vraag hoe mensen een goed leven kunnen leiden binnen de grenzen van de Aarde. Dat de MBW in de Tweede Kamer wordt ‘meegenomen’ in het Verantwoordingsdebat is bij dat nadenken een behoorlijke handicap: het debat gaat vooral over de financiële verantwoording van het Rijk over het afgelopen jaar, de monitor komt nauwelijks aan bod. Illustratief is dat de presentatie van de monitor door het CBS plaatsvond voor de Commissie voor de Rijksuitgaven, omdat de leden daarvan het Verantwoordingsdebat doen.
Voor wat breder nadenken, liefst door de fractievoorzitters, over de vraag wat de monitor ons nu écht te zeggen heeft is in de Tweede Kamer eigenlijk geen ruimte (of geen belangstelling). De Kamer zou na bijna tien jaar MBW wel eens mogen reflecteren op de vraag of de huidige opzet én behandeling in overeenstemming zijn met de ideeën van de tijdelijke Commissie Brede Welvaart, die tot het publiceren van de Monitor Brede Welvaart leidde.
Gerrit Stegehuis